مقدمه
در راستای مأموریت فصلنامه علمی-پژوهشی «گردشگری شهری» به عنوان ناشر پیشگام در این حوزه در کشور، و با هدف ارتقای کیفیت، گسترش مرزهای دانش و تسهیل تبادل علمی در عرصه پویای گردشگری شهری، این مجله استفاده اخلاقی، مسئولانه و شفاف از ابزارهای هوش مصنوعی (AI) و مدلهای زبانی بزرگ (LLMs) را در فرآیند پژوهش و نگارش مقالات مورد تأیید قرار میدهد. این رویکرد همسو با «راهنمای استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش» ابلاغی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (آبان ۱۴۰۴) و استانداردهای بینالمللی اخلاق نشر است.
ما بر این باوریم که هوش مصنوعی میتواند به عنوان یک دستیار پژوهشی قدرتمند عمل کند، مشروط بر آنکه جایگزین تفکر انتقادی، تخصص ذاتی و قضاوت پژوهشگر نشود. مسئولیت نهایی اصالت، صحت، اعتبار علمی و اخلاقی مقاله کاملاً بر عهده نویسنده (گان) است. هدف از تدوین این بیانیه، ارائه چارچوبی روشن برای بهرهگیری مؤثر، مشروع و شفاف از این فناوریها است.
با این حال، تأکید میشود که این ابزارها نقش مکمل داشته و هرگز نباید جایگزین خلاقیت، تخصص و قضاوت پژوهشگر شوند. مسئولیت نهایی اصالت، صحت و کیفیت علمی مقاله بر عهده نویسنده یا نویسندگان است. هدف از تدوین این دستورالعمل، ارائه چارچوبی روشن برای بهرهگیری مؤثر و شفاف از فناوری هوش مصنوعی است، به گونهای که هم از مزایای آن بهره برده شود و هم سلامت و اعتبار علمی مقالات حفظ گردد.
همچنین، به منظور تشخیص و ارزیابی استفاده از هوش مصنوعی در دستنوشته ها و گزارش های ارائه شده، مجله از ردیاب GPTZero استفاده می کند تا اطمینان حاصل شود که دستنوشته به هوش مصنوعی و فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی متکی نیست.
پژوهشگران میتوانند از مدلهای هوش مصنوعی برای بهبود کیفیت زبانی، ویرایش، تصحیح نگارشی، افزایش وضوح و سازماندهی ساختار مقاله استفاده نمایند.
استفاده از این ابزارها در مراحل ابتدایی نگارش مانند ایدهپردازی، طوفان فکری، تنظیم چارچوب اولیه و جستجوی سریع مفاهیم یا منابع مرتبط به عنوان یک کمکرسان پژوهشی پذیرفته است.
تولید دادههای پژوهشی، شبیهسازی نتایج، انجام تحلیلهای علمی و نتیجهگیریهای نهایی باید منحصراً توسط پژوهشگر و با روشهای معتبر علمی صورت پذیرد.
استفاده از هوش مصنوعی برای تولید دادههای فرضی، تحریف یا جعل نتایج، تفسیر یافتهها یا انجام تحلیلهای مستقل غیرقابل قبول و نقض آشکار اخلاق پژوهش محسوب میشود.
در مواردی که از هوش مصنوعی برای کمک در تولید چکیده، تصاویر، نمودارها یا پردازش اولیه دادهها استفاده شده باشد، شفافیت کامل در بخش "مواد و روشها" الزامی است.
نویسندگان موظفند هرگونه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی (مانند ChatGPT، Gemini، Copilot و نظایر آن) را در تهیه مقاله، به صورت شفاف اعلام کنند.
این افشا میتواند تحت عنوانی مجزا مانند «بیانیه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی» انجام شود. در این بخش باید نوع ابزار، نسخه، نحوه استفاده (مثلاً برای ویرایش زبانی، بازنویسی جملات، ساختاربندی) و بخشهای تحت تأثیر به طور مختصر شرح داده شود.
صحهگذاری نهایی بر تمامی محتوای تولید یا اصلاحشده توسط هوش مصنوعی، بررسی استنادها و اطمینان از عدم خطا یا تناقض، بر عهده نویسندگان است.
استفاده از هوش مصنوعی به عنوان دستیار در جستجو و غربالگری اولیه منابع علمی مجاز است.
با این حال، اعتبارسنجی نهایی، ارزیابی کیفی و انتخاب منابع باید توسط پژوهشگر و با استناد به پایگاههای داده معتبر انجام شود. نویسندگان مسئولیت پرهیز از استناد به منابع نامعتبر یا تولیدشده مصنوعی را بر عهده دارند.
هسته اصلی پژوهش شامل طرح مسئله، طراحی مطالعه، گردآوری دادههای میدانی یا آزمایشگاهی، تحلیلهای عمیق و نتیجهگیری نهایی، باید برآمده از دانش و قضاوت تخصصی پژوهشگر باشد.
هوش مصنوعی نباید به عاملی برای کاهش نقش فعال و انتقادی پژوهشگر در فرآیند تولید علم تبدیل شود.
نویسندگان مسئولیت کامل و بیقیدوشرط محتوای مقاله (از جمله بخشهای تولید یا اصلاحشده با کمک هوش مصنوعی) را در قبال صحت، اصالت، رعایت اخلاق پژوهشی و حقوق مالکیت فکری بر عهده دارند.
مجله، هوش مصنوعی را به عنوان هیچیک از نویسندگان مقاله به رسمیت نمیشناسد. مطابق با بیانیههای معتبری مانند بیانیه COPE، این ابزارها فاقد صلاحیت اخلاقی و حقوقی برای احراز نویسندگی هستند.
نتیجهگیری
فصلنامه «گردشگری شهری» وابسته به دانشگاه تهران، با اعتقاد به نقش علم در توسعه پایدار و متوازن مقاصد شهری، از کاربرد هوشمندانه و مسئولانه فناوریهای نوین استقبال میکند. ما بر این باوریم که هوش مصنوعی میتواند در خدمت تقویت تحلیلهای پیچیده شهری، مدلسازی اثرات گردشگری، غنای مبانی نظری و تسهیل ارتباط علمی جهانی قرار گیرد.
از تمامی نویسندگان و پژوهشگران محترم دعوت میکنیم با رعایت دقیق این دستورالعملها، ضمن بهرهمندی از مزایای این فناوریها، حافظ اصالت پژوهش، صداقت علمی و مسئولیتپذیری حرفهای خود باشند. تنها از این طریق میتوان گامی مؤثر در جهت ارتقای جایگاه علمی ایران در حوزه مطالعات گردشگری شهری و تولید دانشی پایدار، کاربردی و قابل اتکا برداشت.