نشریه گردشگری شهری

نشریه گردشگری شهری

تحلیل ساختاری تأثیر گردشگری بر خود ادراکی ساکنان منطقه شهداد در بیابان لوت

نوع مقاله : علمی - پژوهشی مستقل

نویسندگان
مهدی رمضان زاده
پدرام فرهادی
گروه مدیریت جهانگردی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
10.22059/jut.2026.391620.1271
چکیده
توسعه گردشگری در مناطق حساس زیست‌محیطی و فرهنگی، مانند کویر لوت، علاوه بر ایجاد فرصت‌های اقتصادی، تغییرات چشمگیری در ابعاد اجتماعی، فرهنگی و محیطی جوامع محلی به همراه داشته است. این تغییرات، به ویژه در مناطقی که زیست‌بوم آن‌ها به عنوان میراث جهانی یونسکو ثبت‌شده است، می‌تواند بر خود ادراکی و هویت ساکنان اثرگذار باشد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تأثیر گردشگری بر خود ادراکی جوامع محلی کویر لوت، بر اساس سه بعد هویت اجتماعی، فرهنگی و محیطی انجام‌شده است. جامعه آماری پژوهش را ساکنان محلی مناطق پیرامونی کویر لوت در جنوب شرقی ایران تشکیل داده‌اند و با استفاده از فرمول کوکران، ۳۸۴ نفر به عنوان نمونه به شیوه نمونه‌گیری تصادفی ساده در دسترس انتخاب‌شده‌اند. گردآوری داده‌ها از طریق پرسش‌نامه محقق ساخت صورت گرفته و برای تجزیه و تحلیل داده‌ها، از آزمون‌های روایی همگرای AVE، پایایی ترکیبی (CR)، آلفای کرونباخ، فورنل و لارکر، بارهای عاملی و مدل‌سازی معادلات ساختاری در نرم‌افزارهای SPSS و Smart PLS استفاده‌شده است. نتایج نشان داد تعاملات اجتماعی با گردشگران، احساس تعلق و غرور محلی را تقویت کرده و به بازتعریف هویت اجتماعی ساکنان منجر شده است. مواجهه با فرهنگ‌های خارجی، ضمن ارتقای آگاهی نسبت به سنت‌های بومی، در برخی موارد به تغییر ارزش‌ها و الگوهای فرهنگی منتهی شده است. همچنین، تجربه طبیعت منحصربه‌فرد کویر، آگاهی زیست‌محیطی و پیوند عاطفی با محیط طبیعی را در میان ساکنان تقویت کرده است. یافته‌های پژوهش، بر ضرورت مدیریت پایدار گردشگری و مشارکت فعال جوامع محلی در فرایند برنامه‌ریزی، به منظور حفظ و ارتقای هویت اجتماعی، فرهنگی و محیطی تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها
گردشگری پایدار
هویت اجتماعی
هویت فرهنگی
هویت محیطی
خود ادراکی
  1. بیات، ناصر؛ بدری، سید علی و رضوانی، محمدرضا. (۱۴۰۱). تحلیل مقایسه‌ای ادراکات ساکنان محلی به اثرات گردشگری در نواحی روستایی: مطالعه موردی روستاهای حوضه آبریز رودخانه کلان شهرستان ملایر. فصلنامه پژوهش‌های روستایی، ۹ (3) ، 495-475. Doi: 10.22059/jrur.2017.234879.1119
  2. بهرامی، بهروز و آزاد، میترا. (۱۴۰۴). نقش‌آفرینی مردم در حفاظت از میراث معماری؛ بررسی و آسیب‌شناسی رویه‌های موجود در زمینه بافت تاریخی شهر یزد. نامه معماری و شهرسازی، ۱۷ (46)، ۱۳۹–۱۲۲.
  3. زال، محمدحسن و رمضان زاده لسبوئی، مهدی. (1402). آسیب‌شناسی وضعیت بازار صنایع‌دستی با رویکرد گردشگری میراث مطالعه موردی: شهرستان آمل. مجله گردشگری شهری، 10(3)، 89-110. doi: 10.22059/jut.2020.297747.773
  4. زال، محمدحسن؛ رمضان زاده لسبوئی، مهدی و جوربنیان، فرشته. (1399). موزه‌های باستان شناختی و نقش آن در توسعه گردشگری میراث فرهنگی در شهرهای تاریخی (مطالعه موردی: موزه خانه کلبادی شهر ساری). مجله گردشگری شهری، 7(1)، 37-50. doi: 10.22059/jut.2018.241203.382
  5. غلامی، یونس؛ خاکی، مریم، صادقیان، سمانه و قاسم‌پور، سیده فاطمه. (۱۳۹۸). ارزیابی ادراک شهروندان از توسعه گردشگری شهری و اثر آن بر شادمانی ذهنی: نمونه موردی کلانشهر مشهد. مجله گردشگری شهری، ۶ (1)، ۱۲۰–۱۰7.
  6. مؤسسه جغرافیا، دانشگاه تهران. (1396). تقسیمات اداری ایران و موقعیت منطقه پیشنهادی برای ثبت در فهرست میراث جهانی. بازیابی از https://www.unwto.org/global/publication/unwto-annual-report-2017
  7. Abazeri, M. (2023). Strengthening participatory governance to adapt and other sociocultural responses to climate change impacts among farming communities in Kerman, Iran. In Routledge handbook of climate change impacts on indigenous peoples and local communities (pp. 303-321). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003356837-23
  8. Abrar, M., Nawaz, M. A., Kiran, F., & Asmi, F. (2024). Supporting environmental stability through ecotourism. IGI Global.
  9. Agyeiwaah, E., & Zhao, Y. (2024). Residents' perceived social sustainability of food tourism events. Tourism Management Perspectives, 53, 101276. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2024.101276
  10. Bahrami, B., & Azad, M. (2025). Public participation in the conservation of architectural heritage: Analysis and critique of current practices in the historical texture of Yazd. Journal of Architecture and Urban Planning, 17(46), 122-139. https://doi.org/10.30480/aup.2025.5515.2188 [In Persian]
  11. Bayat, N., Badri, S. A., & Rezvani, M. (2022). A comparative analysis of local residents' perceptions of tourism impacts in rural areas: A case study of villages in the Kalan River Basin, Malayer County. Journal of Rural Research, 9(3), 475-495.  [In Persian]
  12. Bem, D. J. (1972). Self-perception theory. Advances in Experimental Social Psychology, 6, 1-62. https://doi.org/10.1016/s0065-2601(08)60024-6
  13. Bogomolni, A., Cammen, K., & Jackman, J. (2025). Rebounding marine mammal species and conservation recovery challenges. Frontiers Media SA.
  14. Brida, J. G., Matesanz Gómez, D., & Segarra, V. (2020). On the empirical relationship between tourism and economic growth. Tourism Management, 81, 104131. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2020.104131
  15. Buckley, R. (2011). Tourism and environment. Annual Review of Environment and Resources, 36(1), 397-416. https://doi.org/10.1146/annurev-environ-041210-132637
  16. Cao, X., Luo, Z., He, M., Liu, Y., & Qiu, J. (2021). Does the self-identity of Chinese farmers in rural tourism destinations affect their land-responsibility behaviour intention? The mediating effect of multifunction agriculture perception. Agriculture, 11(7), 649. https://doi.org/10.3390/agriculture11070649
  17. Chen, N., Li, F. (Sam), & Ma, J. (2025). Dual identity and ambivalent sentiment of border residents: Predicting border community support for tourism development. Tourism Management, 106, 105000. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2024.105000
  18. Chu, H., & Shi, X. (2025). Optimisation of habitat environment in traditional villages led by ecological wisdom: Research based on tourist perception and sense of place. Journal of Asian Architecture and Building Engineering, 1-20. https://doi.org/10.1080/13467581.2025.2482142
  19. Chylińska, D. (2024). Cave people? Cave tourists? Explorers? Going underground in the eyes of representatives of the cavers' community. Quaestiones Geographicae, 43(4), 137-149. https://doi.org/10.14746/quageo-2024-0036
  20. Clayton, S. (2003). APA PsycNet. https://psycnet.apa.org/record/2004-14744-003
  21. Cohen, E. (1988). Authenticity and commoditization in tourism. Annals of Tourism Research, 15(3), 371-386. https://doi.org/10.1016/0160-7383(88)90028-x
  22. Floričić, T. (2025). Understanding importance of gamification and storytelling for the development of smart destinations. In Proceedings of the INTOCUS Conference (pp. 10-22). University of the Aegean. https://www.tourismheritage.hua.gr/wp-content/uploads/2025/04/INTOCUS-PROCEEDINGS-final-version-update_compressed.pdf#page=10
  23. Geographical Institute, University of Tehran. (2017). Administrative divisions of Iran and the location of the proposed area for World Heritage nomination. https://www.unwto.org/global/publication/unwto-annual-report-2017 [In Persian]
  24. Gholami, Y., Khaki, M., Sadeghian, S., & Ghasempour, S. F. (2019). Citizens' perception of urban tourism development and its effect on subjective well-being: The case of Mashhad metropolis. Journal of Urban Tourism, 6(1), 107-120.  [In Persian]
  25. Ghorbani, A., Ali, Z., Mousazadeh, H., Akbarzadeh Almani, F., Zhu, K., & Dávid, L. D. (2023). Travel to Mars-like places on Earth: A new branch of sustainable ecotourism in Lut Desert World Heritage Site, Iran. Sustainability, 15(12), 9677. https://doi.org/10.3390/su15129677
  26. Hall, C. M. (2014). Tourism and social marketing. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203854259
  27. Imene El Azzaoui, Carnicelli, S., & Khodadadi, M. (2025). Redefining heritage: The post-colonial tourist gaze and the impact of domestic tourism on Algerian identity. The Journal of North African Studies, 1-23. https://doi.org/10.1080/13629387.2025.2492112
  28. Lan, T., Zheng, Z., Tian, D., Zhang, R., Law, R., & Zhang, M. (2021). Resident-tourist value co-creation in the intangible cultural heritage tourism context: The role of residents' perception of tourism development and emotional solidarity. Sustainability, 13(3), 1369. https://doi.org/10.3390/su13031369
  29. Lei, X., Guo, W., & Xu, T. (2025). Heritage memory and identity: The central role of residents' topophilia in cultural heritage tourism development. Current Issues in Tourism, 1-19. https://doi.org/10.1080/13683500.2025.2488037
  30. Li, J., Li, K., Wang, Y., & Jiao, R. (2024). Comparative study on the perception of cultural ecosystem services in Taibai Mountain National Forest Park from different stakeholder perspectives. Land, 13(12), 2207. https://doi.org/10.3390/land13122207
  31. Luiz, B., Flávia, A., Martins, R., Loose, C., Liu, X., & Fabris, M. A. (2024). Sociocultural implications in the development of early maladaptive schemas in adolescents belonging to sexual and gender minorities. International Journal of Environmental Research and Public Health, 21(8), 971. https://doi.org/10.3390/ijerph21080971
  32. Luo, J., Yi Jian, I., Yung, E., & H W Chan, E. (2023). Pursuing social cohesion in cultural tourism destinations: Liminality as a mediator. Current Issues in Tourism, 27(15), 1-17. https://doi.org/10.1080/13683500.2023.2235878
  33. Maghsoudi, M., Amani, K., & Fan, Y. (2023). Permanent Shur River and new lake formation: Enhancing heritage value or increasing risk at the Lut Desert World Heritage, Southeastern Iran. Geoheritage, 16(1). https://doi.org/10.1007/s12371-023-00904-y
  34. Moghaddam, P., Franch, D. B., & Ferrer-Roca, N. (2025). Management self-perception of Iranian women managers in tourism amidst social change. Tourism Management Perspectives, 55, 101335. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2024.101335
  35. Mohammad Shafiee, M., & Izadi Najafabadi, S. (2016). The interaction of technological progress and tourism industry development in the developing countries: The case of Iran's tourism industry. In 2016 10th International Conference on E-Commerce in Developing Countries: With Focus on E-Tourism (ECDC) (pp. 1-5). IEEE. https://doi.org/10.1109/ecdc.2016.7492967
  36. Murgante, B., Eskandari Sani, M., Pishgahi, S., Zarghamfard, M., & Kahaki, F. (2021). Factors affecting the Lut Desert tourism in Iran: Developing an interpretive-structural model. Sustainability, 13(13), 7245. https://doi.org/10.3390/su13137245
  37. Qin, Y., Albrecht, J. N., & Tao, L. (2024). The effects of migratory village residents' social identity on community participation in tourism. Journal of China Tourism Research, 20(14), 1-27. https://doi.org/10.1080/19388160.2024.2302562
  38. Raeisi, R., Dincă, I., Almodaresi, S. A., Swart, M. P. (Nellie), & Boloor, A. (2022). An assessment of geosites and geomorphosites in the Lut Desert of Shahdad region for potential geotourism development. Land, 11(5), 736. https://doi.org/10.3390/land11050736
  39. Ramkissoon, H., Weiler, B., & Smith, L. D. G. (2012). Place attachment and pro-environmental behaviour in national parks: The development of a conceptual framework. Journal of Sustainable Tourism, 20(2), 257-276. https://doi.org/10.1080/09669582.2011.602194
  40. Ricardo, J., Delvin, & Lazo, C. A. (2025). Narrative exploration of cultural ecosystem services in the ravines of Moyobamba. Frontiers in Built Environment, 11. https://doi.org/10.3389/fbuil.2025.1524483
  41. Richards, G. (1996). Cultural tourism in Europe. Greg Richards.
  42. Schlesinger, W., Cervera-Taulet, A., & Crespi-Vallbona, M. (2023). Community factors affecting residents' support for tourism. Journal of Sustainable Tourism, 1-19. https://doi.org/10.1080/09669582.2023.2244199
  43. Sharpley, R., & Telfer, D. J. (2014). Tourism and development: Concepts and issues. Channel View Publications.
  44. Smith, M. K. (2023). Issues in cultural tourism studies. Routledge. https://www.researchgate.net/publication/372658054
  45. Smith, M., & Richards, G. (2013). The Routledge handbook of cultural tourism. Routledge.
  46. Smith, V. L. (1989). Hosts and guests. https://books.google.nl/books/about/Hosts_and_Guests.html?id=YONSh9ItwWAC&redir_esc=y
  47. Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33-37). Brooks/Cole. https://www.scirp.org/reference/ReferencesPapers?ReferenceID=757561
  48. UNESCO World Heritage Centre. (2016). Lut Desert. https://whc.unesco.org/en/list/1505/
  49. UNWTO. (2018). Lut Desert. https://whc.unesco.org/en/list/1505
  50. Wang, S., & Xu, H. (2015). Influence of place-based senses of distinctiveness, continuity, self-esteem and self-efficacy on residents' attitudes toward tourism. Tourism Management, 47, 241-250. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2014.10.007
  51. Woosnam, K. M., Draper, J., Jiang, J. (Kelly), Aleshinloye, K. D., & Erul, E. (2018). Applying self-perception theory to explain residents' attitudes about tourism development through travel histories. Tourism Management, 64, 357-368. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2017.09.015
  52. Yousaf, S., Liu, Y., & Xiang, Y. (2024). Tourism and sociocultural identity discourses in ethnic minority communities: A study of she ethnic townships in Zhejiang Province, China. Journal of Sustainable Tourism, 1-25. https://doi.org/10.1080/09669582.2024.2347544
  53. Zaal, M. H., & Ramezanzadeh Lasboyee, M. (2023). Gap analysis between expectations and current status of handicrafts production and sales with cultural heritage tourism approach: The case study of Amol County. Journal of Urban Tourism, 10(3), 89-110. https://doi.org/10.22059/jut.2020.297747.773 [In Persian]
  54. Zaal, M. H., Ramezamzadeh Lasbooee, M., & Jourbonian, F. (2020). Ancestral museums and its role in the development of cultural heritage tourism in historic cities (Case study: Kolbadi house's museum in Sari). Journal of Urban Tourism, 7(1), 37-50. https://doi.org/10.22059/jut.2018.241203.382 [In Persian]
نشریه گردشگری شهری
دوره 13، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 91-108