پژوهش حاضر با هدف واکاوی نقش مجموعه تاریخی زندیه شیراز در شکل‌گیری دلبستگی مکانی گردشگران و تحقق حس مکان انجام شده است. حس مکان و دلبستگی مکانی از مفاهیم بنیادین در مطالعات گردشگری هستند که بیانگر پیوندهای ادراکی، عاطفی و معنایی افراد با فضاهای تاریخی‌اند و می‌توانند کیفیت تجربه گردشگران را به‌طور قابل توجهی تحت تأثیر قرار دهند. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت کیفی است و با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شده است. داده‌ها از طریق پرسشنامه باز مبتنی بر روایت تجربه از ۶۱ گردشگر و شهروند گردآوری شد و در مجموع ۱۳۸ روایت متنی با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA تحلیل گردید.

یافته‌ها نشان داد که حس مکان در مجموعه زندیه تحت تأثیر دو دسته مؤلفه اصلی شامل عوامل عملکردی (کاربری، دسترسی و ویژگی‌های کالبدی) و عوامل ادراکی_تجربی (منظر عینی و منظر ذهنی) شکل می‌گیرد. در میان این مؤلفه‌ها، معنا، سرزندگی، غنای حسی و پیوند با گذشته بیشترین نقش را در تقویت دلبستگی مکانی و ایجاد تجربه مثبت برای گردشگران دارند. همچنین بازار وکیل به دلیل تنوع فعالیت‌ها، حضورپذیری بالا و پویایی فضایی، بیشترین سهم را در ارتقای حس مکان در میان بخش‌های مختلف مجموعه داشته است.

نتایج پژوهش بیانگر آن است که تقویت حس مکان در فضاهای تاریخی صرفاً به حفاظت کالبدی محدود نمی‌شود، بلکه نیازمند توجه هم‌زمان به ابعاد فرهنگی، هویتی و تجربی فضا است. در نتیجه، بهبود کیفیت محیط، تقویت عناصر هویت‌بخش و توسعه برنامه‌های فرهنگی می‌تواند نقش مؤثری در افزایش دلبستگی مکانی گردشگران و پایداری گردشگری در بافت‌های تاریخی ایفا کند.