نشریه گردشگری شهری

نشریه گردشگری شهری

واکاوی نقش بناهای تاریخی در ایجاد دل‌بستگی مکانی گردشگران و تحقق حس مکان مطالعه موردی: مجموعه زندیه شیراز

نوع مقاله : علمی - پژوهشی مستقل

نویسندگان
مهسا شعله
فاطمه برزگر
سهند لطفی
بخش شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
10.22059/jut.2026.399468.1313
چکیده
پژوهش حاضر با هدف واکاوی نقش مجموعه تاریخی زندیه شیراز در شکل‌گیری دل‌بستگی مکانی گردشگران و تحقق حس مکان انجام‌شده است. حس مکان و دل‌بستگی مکانی از مفاهیم بنیادین در مطالعات گردشگری هستند که بیانگر پیوندهای ادراکی، عاطفی و معنایی افراد با فضاهای تاریخی‌اند و می‌توانند کیفیت تجربه گردشگران را به‌طور قابل‌توجهی تحت تأثیر قرار دهند. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت کیفی است و با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام‌شده است. داده‌ها از طریق پرسشنامه باز مبتنی بر روایت تجربه از ۶۱ گردشگر و شهروند گردآوری شد و در مجموع ۱۳۸ روایت متنی با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA تحلیل گردید. یافته‌ها نشان داد که حس مکان در مجموعه زندیه تحت تأثیر دو دسته مؤلفه اصلی شامل عوامل عملکردی (کاربری، دسترسی و ویژگی‌های کالبدی) و عوامل ادراکی_تجربی (منظر عینی و منظر ذهنی) شکل می‌گیرد. در میان این مؤلفه‌ها، معنا، سرزندگی، غنای حسی و پیوند با گذشته بیشترین نقش را در تقویت دل‌بستگی مکانی و ایجاد تجربه مثبت برای گردشگران دارند. همچنین بازار وکیل به دلیل تنوع فعالیت‌ها، حضورپذیری بالا و پویایی فضایی، بیشترین سهم را در ارتقای حس مکان در میان بخش‌های مختلف مجموعه داشته است. نتایج پژوهش بیانگر آن است که تقویت حس مکان در فضاهای تاریخی صرفاً به حفاظت کالبدی محدود نمی‌شود، بلکه نیازمند توجه هم‌زمان به ابعاد فرهنگی، هویتی و تجربی فضا است. در نتیجه، بهبود کیفیت محیط، تقویت عناصر هویت‌بخش و توسعه برنامه‌های فرهنگی می‌تواند نقش مؤثری در افزایش دل‌بستگی مکانی گردشگران و پایداری گردشگری در بافت‌های تاریخی ایفا کند.
کلیدواژه‌ها
حس مکان
دل‌بستگی مکان
گردشگران
مکان‌های تاریخی
مجموعه زندیه
شیراز
  1. احمدی، محمدرضا و هوایی، فاطمه. (1399). گذری بر ناگفته‌های مسجد وکیل شیراز. پژوهش‌های مرمت و مطالعات معماری ایرانی اسلامی، 3(8)، 49–64.
  2. اساسی، وریا؛ اعتصام، ایرج و شاهچراغی، آزاده. (1402). عوامل مؤثر بر شکل‌گیری حس مکان ماندگار در اذهان عمومی. هویت شهر، 17(53)، 63-74.  Doi: 10.30495/hoviatshahr.2023.18091.10653
  3. اسدپور، علی. (1400). عمارت‌های باغ نظر شیراز و دگرگونی‌های کالبدی-کارکردی آن‌ها. مطالعات معماری ایران، 8(16)، 5–24. https://doi.org/10.22052/1.16.5
  4. امیدوار، فرهاد و رزمجویی، فاطمه. (1398). حمام‌های تاریخی، به‌عنوان مکان سوم (مطالعه موردی: حمام وکیل شیراز). پژوهشنامه تاریخ سیاست و رسانه، 2(4)، 491–506.
  5. بهزادپور، محمد؛ الفتی، نرگس و امامعلی زاده، مهدی. (1401). بررسی حس مکان در بناهای تاریخی دوره قاجار؛ نمونه موردی مدرسه و آب‌انبار سردار محله آخوند. شباک، 8(1 (پیاپی 64))، 131-140.
  6. حارونی، حانیه؛ میرزایی، زینب و مرتهب، رامتین. (1403). بررسی ویژگی‌های کیفی پاتوق‌های شهری در ایجاد حس مکان (نمونه موردی: میدان جلفا اصفهان). معماری‌شناسی، 7(31)، 39-29.
  7. حبیب‌زاده کوزه‌کنانی، سیدجواد؛ عبدالله‌زاده طرف، اکبر؛ ستاری ساربانقلی، حسن و پاکدل فرد، محمدرضا. (1401). تحلیلی بر عوامل تبیین‌کننده حس مکان در بافت‌های تاریخی (مورد پژوهی: شهر تبریز). معماری و شهرسازی پایدار، 10 (2)، 106-95. doi: 10.22061/jsaud.2022.8440.1969
  8. حسینی یزدی، فاطمه‌السادات. (1402). تأثیر کهن‌الگوها در ارتقای حس مکان فضای معماری (مورد مطالعاتی: کهن‌الگوی ماندالا در گنبد رومی اثر نادر خلیلی). فصلنامه علمی - تخصصی مطالعات میان‌رشته‌ای هنر و علوم انسانی، 16(2)، 125-109.
  9. حصاری، ژیلا؛ وطن‌پرست، مهدی و مافی، عزت‌الله. (1401). بازآفرینی بافت تاریخی شهری با رویکرد توسعه گردشگری نمونه موردی: منطقه هفت شهرداری مشهد. مجله گردشگری شهری، 9 (4)، 153-137. doi: 10.22059/jut.2022.341349.1031
  10. قشقایی، رضا؛ موحد، خسرو و مضطر زاده، حامد. (1403). سنجش حس مکان و شناسایی مؤلفه‌های مؤثر بر آن در توسعه سواحل شهری؛ مورد پژوهی: ساحل بوشهر. نشریه مدیریت شهری و روستایی، 23(74)، 148-167.
  11. لاری پور، نگین و دادور، ابوالقاسم. (1397). تحلیل نشانه‌شناسی صورت و معنا در مسجد وکیل شیراز. مطالعات هنر اسلامی, 14(29), 115-143. doi: 10.22034/ias.2018.91843
  12. مشبکی اصفهانی، علیرضا و مشبکی اصفهانی، محمدرضا. (1398). مقایسه تطبیقی نظام معماری بازار قیصریه اصفهان و بازار وکیل شیراز با رویکرد کالبدی. مطالعات طراحی شهری و پژوهش‌های شهری، 2(2)، 41–54.
  13. مهران، محمدمهدی؛ عارف‌پور، محمدمهدی و عبدالرضایی اناری، فائزه. (1400). معماری در ساختار ارگ کریم‌خان زند. همایش ملی جلوه‌های هنر و معماری مکتب زند و قاجار شیراز.
  14. میرقدر، لیلا؛ باصولی، مهدی و جهانیان، منوچهر. (1405). تأثیر ذهن آگاهی، بهزیستی و دل‌بستگی به مکان بر وفاداری گردشگر مطالعه موردی: موزه‌های کاخ چهل‌ستون و کلیسای وانک اصفهان. مجله گردشگری شهری، 13 (1)، 74-55. doi: 10.22059/jut.2026.400675.1320

 

  1. Agnew, J. A. (2014). Place and politics: The geographical mediation of state and society. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315756585
  2. Ahmadi, M. R., & Hevai, F. (2019). A review of the unspoken aspects of Vakil Mosque of Shiraz. Iranian and Islamic Architectural and Restoration Research, 3(8), 49-64. [In Persian]
  3. Anderson, T., Ratcliffe, E., & Gatersleben, B. (2026). Physical environments of favourite urban places enable place attachment through afforded meaningful experiences. Journal of Environmental Psychology, 111, 102977. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2026.102977
  4. Asad-pour, A. (2022). The buildings of Nazar Garden in Shiraz and their physical/functional modifications. Journal of Iranian Architecture Studies, 8(16), 5-24. https://doi.org/10.22052/1.16.5 [In Persian]
  5. Asasi, V., Etesam, I., & Shahcheraghi, A. (2023). Factors affecting the formation of a lasting sense of place in public minds. Hoviat-e Shahr, 17(53), 63-74. https://doi.org/10.30495/hoviatshahr.2023.18091.10653 [In Persian]
  6. Baumann, H., Hunziker, M., & Grêt-Regamey, A. (2026). Rethinking people-place bonds: Insights from a multi-city study on place attachment and place making for inclusive urban planning. Cities, 175, 107144. https://doi.org/10.1016/j.cities.2026.107144
  7. Behzadpour, M., Olfati, N., & Emamalizadeh, M. (2022). Investigating the sense of place in historical buildings of the Qajar period: A case study of Sardar School and Water Reservoir in Akhound Neighborhood. Shabak, 8(1), 131-140.  [In Persian]
  8. Bo, L., & Abdul Rani, M. F. (2025). The value of current sense of place in architectural heritage studies: A systematic review. Buildings, 15(6), 903. https://doi.org/10.3390/buildings15060903
  9. Bolotova, A., Karaseva, A., & Vasilyeva, V. (2017). Mobility and sense of place among youth in the Russian Arctic. Sibirica: Interdisciplinary Journal of Siberian Studies, 16(3), 77-123. https://doi.org/10.3167/sib.2017.160305
  10. Cai, X., Hu, Z., He, J., Zou, X., & Morrison, A. M. (2025). A meta-analysis of the antecedents and outcomes of tourist place attachment. Journal of Hospitality and Tourism Management, 64, 101256. https://doi.org/10.1016/j.jhtm.2025.02.006
  11. Chen, N. C., Hall, C. M., & Prayag, G. (2021). Sense of place and place attachment in tourism. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429279089
  12. Chen, X., Yang, C., & Wang, R. Y. (2026). Constraint and place attachment in navigation: A hybrid sense of place of Chinese boat crew on the Lancang–Mekong River. Geoforum, 168, 104485. https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2025.104485
  13. Cranmer, E. E., Tom Dieck, M. C., & Jung, T. (2023). The role of augmented reality for sustainable development: Evidence from cultural heritage tourism. Tourism Management Perspectives, 49, 101196. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2023.101196
  14. Cross, J. E. (2001). What is sense of place? [Paper presentation]. 12th Headwaters Conference, Western State College. http://hdl.handle.net/10217/180311
  15. Doyle, J., & Kelliher, F. (2023). Bringing the past to life: Co-creating tourism experiences in historic house tourist attractions. Tourism Management, 94, 104656. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2022.104656
  16. Du, J., Yu, Z., Cheng, S., Li, L., & Miao, C. (2025). Exploring the role of government-driven culture-led micro-regeneration in shaping the sense of place within urban historic districts in China. Cities. https://doi.org/10.1016/j.cities.2025.106575
  17. González-Reverté, F., Corrons, A., & Gomis-López, J. M. (2024). Exploring the role of memorable tourism experiences and place attachment in the revisit intention of tourists staying in short-term rentals. Journal of Hospitality and Tourism Insights. https://doi.org/10.1108/JHTI-05-2024-0451
  18. Habibzadeh Kouzekanani, S. J., Abdollahzadeh Taraf, A., Sattari Sarbanqoli, H., & Pakdelfard, M. R. (2022). An analysis of the factors explaining sense of place in historical fabrics (Case study: Tabriz). Journal of Sustainable Architecture and Urban Design, 10(2), 95-106. https://doi.org/10.22061/jsaud.2022.8440.1969 [In Persian]
  19. Harouni, H., Mirzaei, Z., & Mortaheb, R. (2024). Investigating the qualitative characteristics of urban gathering places in creating a sense of place (Case study: Jolfa Square, Isfahan). Memarishenasi, 7(31), 29-39. [In Persian]
  20. He, X., Yang, J., & Lu, A. (2026). Textual analysis–based cognitive evaluation of places of memory in Nanjing's Riverside Urban District. Frontiers of Architectural Research. Advance online publication. https://doi.org/10.1016/j.foar.2026.02.004
  21. Hessari, J., Watanparast, M., & Mafi, E. (2023). Recreating the urban historical context with a tourism development approach (Case study: District 7 of Mashhad Municipality). Journal of Urban Tourism, 9(4), 137-153. https://doi.org/10.22059/jut.2022.341349.1031 [In Persian]
  22. Hosseini Yazdi, F. S. (2023). The effect of archetypes in enhancing the sense of place in the architectural space (Case study: The mandala archetype in the Roman dome by Nader Khalili). Interdisciplinary Studies of Arts and Humanities, 16(2), 109-125. [In Persian]
  23. Laripour, N., & Abolghasem, D. (2018). Semiotic analysis of form and meaning in Vakil Mosque in Shiraz. Islamic Art Studies, 14(29), 115-143. https://doi.org/10.22034/ias.2018.91843 [In Persian]
  24. Li, H., Bibi, S., Kanwal, S., Khan, A., & Hussain, B. (2025). Understanding of cultural heritage tourists' emotional experiences: How place attachment and satisfaction determine behavioral intentions. Acta Psychologica. https://doi.org/10.1016/j.actpsy.2025.105429
  25. Lin, R., Zhu, B.-W., Xiong, L., & Tzeng, G.-H. (2026). Linking landscape features of urban parks to visitors' sense of place: A novel hybrid machine learning approach. Journal of Destination Marketing & Management, 39, 101055. https://doi.org/10.1016/j.jdmm.2025.101055
  26. Lin, S., & van Ameijde, J. (2026). The impact of urban renewal on place attachment: A framework to enhance social structures and resident satisfaction. Cities, 172, 106894. https://doi.org/10.1016/j.cities.2026.106894
  27. Meetiyagoda, L., Mahanama, P. K. S., & Ley, A. (2024). A ladder of sense of place: Case study of Crow Island Beach Park, Sri Lanka. Cities, 145, 104695. https://doi.org/10.1016/j.cities.2023.104695
  28. Mehran, M., Arefpour, M., & Anari, F. (2021). Architecture in the structure of Arg-e Karim Khan Zand. In Proceedings of the National Conference on Manifestations of Art and Architecture of Zand and Qajar School of Shiraz. [In Persian]
  29. Mirghadr, L., Basouli, M., & Jahanian, M. (2026). The effect of mindfulness, well-being and place attachment on tourist loyalty: A case study of Chehelsotun palace and Vank cathedral museums in Isfahan. Journal of Urban Tourism, 13(1), 55-74. https://doi.org/10.22059/jut.2026.400675.1320 [In Persian]
  30. Mohammad-Moradi, A., Yazdanfar, S.-A., Khanmohammadi, M.-A., Norouzian-Maleki, S., & Shaheen, P. (2024). A comparison of the sense of place between two urban heritage sites (Oudlajan historic neighborhood, Tehran, and Shah Abol-Ghasem, Yazd). Frontiers of Architectural Research. https://doi.org/10.1016/j.foar.2024.07.004
  31. Moshabaki Esfahani, A., & Moshabaki Esfahani, M. (2019). Comparative analysis of the architectural system of Qeysarie Bazaar of Isfahan and Vakil Bazaar of Shiraz with a physical approach. Urban Design and Urban Research Studies, 2(2), 41-54. [In Persian]
  32. Omidvar, F., & Razmjoui, F. (2020). Historical baths as third places (Case study: Vakil Bath of Shiraz).  Journal of Research in History, Politics and Media, 2(4), 491-506. [In Persian]
  33. Pourbahador, P., & Brinkhuijsen, M. (2023). Municipal strategies for protecting the sense of place through public space management in historic cities: A case study of Amsterdam. Cities, 136, 104242. https://doi.org/10.1016/j.cities.2023.104242
  34. Qashqaei, R., Movahed, K., & Moztarzadeh, H. (2024). Assessing the sense of place and identifying the components affecting it in the development of urban beaches: Case study: Bushehr beach. International Journal of Urban and Rural Management, 23(74), 148-167. http://ijurm.imo.org.ir/article-1-3481-fa.html [In Persian]
  35. Qiu, Q. (2023). Identifying the role of intangible cultural heritage in distinguishing cities: A social media study of heritage, place, and sense in Guangzhou, China. Journal of Destination Marketing & Management. https://doi.org/10.1016/j.jdmm.2023.100764
  36. Relph, E. (2009). A pragmatic sense of place. Environmental and Architectural Phenomenology, 20(3), 24-31.
  37. Scheller, D. A., Sterr, K., Humpe, A., Mess, F., & Bachner, J. (2024). Physical activity through place attachment: Understanding perceptions of children and adolescents on urban places by using photovoice and walking interviews. Health & Place, 90, 103361. https://doi.org/10.1016/j.healthplace.2024.103361
  38. Seamon, D. (2012). Place, place identity, and phenomenology: A triadic interpretation based on J.G. Bennett's systematics. In The role of place identity in the perception, understanding, and design of built environments (pp. 3-21). https://doi.org/10.2174/978160805413811201010003
  39. Shaykh-Baygloo, R., & Soltani, Z. (2026). From authenticity to loyalty via subjective well-being and place attachment: Evidence from a World Heritage Site across local, national, and international visitors. Journal of Destination Marketing & Management, 39, 101059. https://doi.org/10.1016/j.jdmm.2025.101059
  40. Song, H., Chen, J., & Li, P. (2025). Decoding the cultural heritage tourism landscape and visitor crowding behavior from the multidimensional embodied perspective: Insights from Chinese classical gardens. Tourism Management, 110, 105180. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2025.105180
  41. Sun, S., Okada, J., & Nakajima, N. (2026). Reproducing place attachment through people-centered heritage practices: Relationship making in Uchiko Town, Japan. Cities. https://doi.org/10.1016/j.cities.2026.107234
  42. Tan, S.-K., Chong, P.-K., Tan, S.-H., & Tan, B.-C. (2025). Cultivating a productive sense of place: Heritage experience, wellbeing, and urban preservation in historic cities. Wellbeing, Space and Society, 9, 100318. https://doi.org/10.1016/j.wss.2025.100318
  43. Tuan, Y. (1977). Space and place: The perspective of experience. University of Minnesota Press.
  44. Wu, L., Liu, P., & Le, D. (2023). The role of public space in constructing experience capital: A longitudinal analysis in the hotel context. Tourism Management, 97, 104735. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2023.104735
  45. Wu, Y., Wang, J., Tang, B., & Cui, Y. (2026). Enchantment of heritage festivals: How brand authenticity and pop culture involvement affect tourists' sense of place. Tourism Management Perspectives, 61, 101453. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2026.101453
  46. Ye, Y., Zhao, T., Shi, X., Liu, P., & Fei, T. (2025). The identification of cultural genes in historic districts and their influences on cultural perception: Case study in Central Street in Harbin, China. Journal of Asian Architecture and Building Engineering, 24(4), 2430-2446. https://doi.org/10.1080/13467581.2024.2373823
  47. Zhu, H., Liu, J., Wei, Z., Li, W., & Wang, L. (2017). Residents' attitudes towards sustainable tourism development in a historical-cultural village: Influence of perceived impacts, sense of place, and tourism development potential. Sustainability, 9(1), 61-76. https://doi.org/10.3390/su9010061
نشریه گردشگری شهری
دوره 13، شماره 3
تابستان 1405
صفحه 1-21